Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Salı günü, Rusya’yı 2008 yılındaki silahlı çatışma sırasında sekiz Gürcü savaş esiri aleyhinde yaşam hakkı ve işkence yasağı ihlalinde suçlu buldu.
Mahkeme, ailelere ve hayatta kalan askerlere tazminat ödemeyi emretti.
“Malachini ve Diğerleri v. Rusya” ve “Chikviladze ve Antsuekhidze v. Rusya” davalarında verilen karar, hem maddi hem de usuli açıdan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. Maddesini (yaşam hakkı) ve 3. Maddesini (işkence yasağı) ihlal ettiğini belirledi.
Örnek niteliği taşıyan karar
İnsan hakları savunucuları, bu kararı tarihi bir örnek olarak nitelendiriyor. AİHM, 2021 yılındaki “Gürcistan v. Rusya II” kararında, aktif savaş sırasında Rusya’nın yargı yetkisini reddetmiş ve “kaos ortamı” gerekçe göstermişti. Ancak mevcut kararında mahkeme farklı bir yaklaşım sergiledi.
Strasbourg, Tskhinvali’deki savaş esirlerinin tutulmasını ve onlara yapılan muamelenin ayrı bir kategori olduğunu, Rusya’nın yargı yetkisinin savaş sırasında bile uygulandığını belirtti.
“Bu, tarihi ve duygusal bir gün,” dedi Gürcistan Genç Hukukçılar Derneği’nin (GYLA) davacıları temsil eden üyesi Tamar Oniani.
Davalar, 2009 ve 2010 yıllarında üç öldürülen savaş esirinin akrabaları ve beş hayatta kalan asker tarafından açıldı. Dava süreci yaklaşık 18 yıl sürdü.
Mahkeme, Ağustos 2008’de öldürülen piyade eri Ushangi Sopromadze ve onbaşı Kakhaber Hubuluri’nin savaş esiri olarak öldürüldüğünü tespit etti. Asistan nişancı Giorgi Antsuekhidze, 9 Ağustos 2008’de Tskhinvali’de kayboldu; daha sonra askeri üniforma giymiş kişilerin onu acımasızca dövdüğü ve aşağıladığı görüntüleri ortaya çıktı. Cesedi üç ay sonra Tiflis’e teslim edildi ve ölümünden sonra Gürcistan Ulusal Kahramanı unvanı verildi.
Diğer beş Gürcü asker – David Malachidze, Zaza Kavtiaşvili, Imed Kutashvili, Malhaz Meladze ve Kakhaber Zirakashvili – 19 Ağustos 2008’e kadar Tskhinvali’de esir tutuldu. Mahkeme, onları “sorguladıklarını, dövdüklerini, ciltlerini ve parmaklarını yaktıklarını ve Gürcü bayrağı üzerinde yürümelerine zorladıklarını”, bunları işkence olarak nitelendirerek tespit etti.
Kararın uygulanması sorunu
AİHM, Rusya’yı aşağıdakileri ödemeye mahkum etti:
• Ushangi Sopromadze’nin dul eşi ve çocuklarına 65.000 Euro;
• Kakhaber Hubuluri’nin annesine 65.000 Euro;
• Giorgi Antsuekhidze’nin dul eşi ve çocuklarına 65.000 Euro;
• Beş hayatta kalan askerin her birine 40.000 Euro.
Toplam tazminat miktarı 395.000 Euro.
Ancak gerçek ödemelerin olası çokluğu hâlâ belirsiz. Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından 2022 Mart’ında Avrupa Konseyi’nden çıkarılmasının ardından Rusya, Sözleşme’den sonraki tarihlerde verilen kararları uygulamayı reddediyor.
Buna rağmen uluslararası hukukçular, Rusya’nın Konvansiyon’dan önce başlatılan davaların yükümlülüklerinin devam ettiğini belirtiyor. Bu nedenle GYLA ve diğer insan hakları örgütleri, Gürcistan Dışişleri Bakanlığı ve uluslararası kurumlara özel bir tazminat mekanizması oluşturma teklifini sundu.